Herdenkingsconcert Kurt Schwaen

Vandaag kunnen we een beetje kennismaken met een boegbeeld van het muzikale DDR-verleden.

Kurt Schwaen werd in 1904 in Katowice (nu bij Polen) geboren uit een koopmansgezin.

Zijn lange leven (overleden op 9 oktober 2007) beslaat de hele 20e eeuw.
Hij studeerde (van 1923 tot 1935) in Breslau (nu het Poolse Wroclaw) en Berlijn.

Een brede opleiding: muziekwetenschap, Germaanse filologie, kunstgeschiedenis en filosofie. Klinkende namen als Arnold Schering, Curt Sachs en Friedrich Blume als docenten.
Schwaen was een briljant pianist en improvisator. Zijn prima vista gave was legendarisch. Hij studeerde nooit, staat in zijn bescheiden autobiografie "Stufen und Intervalle".

Zijn stapels dagboeken zijn een goudmijn voor toekomstige musicologen. Het zijn gedetailleerde stenoverslagen van zijn artistieke bezigheden: wat, met wie en hoe is haast van dag tot dag te volgen.

In Berlijn volgt hij rond 1930 de muziekseminaries van Hanns Eisler aan de MASCH (de Marxistische Arbeiterschule). Wie Hanns Eisler zegt, zegt Bertolt Brecht.

Het duo Brecht-Eisler is legendarisch geworden. Zelden zullen in de hele muziekgeschiedenis twee kunstenaars zo nauw samengewerkt hebben: ideologisch en politiek op één lijn en artistiek op één lijn. Zelfs hun beider levenswandel is verbonden. Na hun triomfen en bedreigingen onder het groeiende nazisme emigreren ze beiden naar Amerika, worden daar allebei beschuldigd van communistische sympathieën en anti-Amerikaanse activiteiten en kiezen, na Hitlers val, de DDR als nieuw vaderland. Brecht is misschien de grootste dichter en theaterauteur van de 20e eeuw. Brecht was links. Brecht was een komeet. Hij trok de allergrootste artiesten aan zich. Te beginnen met Kurt Weill, met wie hij zijn financieel grootste triomfen beleefde. Weill was echter wel een sociaal bewogen man maar geen communist. Dat was Hanns Eisler zeker wel. Na Eislers dood nam Paul Dessau zijn plaats in. Ook een componist van groot formaat, ook een overtuigd socialist, maar een volledig ander temperament en zeker niet de theoreticus die Eisler wel was. Maar de komeet Brecht trok nog meer aan. Voor zijn eerste 'leerstuk' schreef Paul Hindemith de muziek. Voor zijn laatste schreef Kurt Schwaen ze. We schrijven dan 1954-55. In 1956 overleed Brecht en de uitvoering van Schwaens muziek bij het leerstuk "De Horatiërs en de Kuriatiërs" heeft hij helaas niet meer meegemaakt.
Kurt Schwaen had de grote acteur/zanger Ernst Busch in Berlijn de liederen horen zingen die Eisler op teksten van Brecht had geschreven. Dat heeft een levenslange invloed tot gevolg gehad. Ook Schwaen was links. Daar heeft hij ook zwaar voor geboet: in 1935 werd hij wegens antifascistische activiteiten tot drie jaar gevangenis veroordeeld. Het heeft hem nooit van zijn overtuiging afgebracht.
Tijdens en na de oorlog was het moeilijk om werk te vinden. Schwaen begon met diverse dansers en danseressen samen te werken.  Met zijn fenomenale pianistieke talenten, zijn gave als improvisator en zijn drang tot componeren kon hij het hoofd boven water houden. Meer ook niet. Als begeleider en improvisator kreeg hij betaald. De composities leverde hij gratis. Oda Schottmüller en Mary Wigmann - beide exponenten van de 'Ausdruckstanz' (Hoe vertaal je dat?) waren grote namen in de jaren 30 en 40 van vorige eeuw. Onder de nazi's was het echter moeilijk om aan bod te komen en hun initiatieven stierven een langzame dood. Met één van die danseressen  Hedwig Stumpp - dochter van de bekende schilder/graficus/cartoonist Emil Stumpp is Kurt Schwaen in 1942 getrouwd. Samen hebben ze het Emil Stumpp Archiv opgericht, na diens dood..

Tijdens de oorlog moest Schwaen, wegens onwillig politiek gedrag, ook deel uitmaken van de beruchte 'strafdivisie 999'.

Drie jaar na het einde van WO II ziet een nieuwe staat, de DDR, het licht.
Voor Schwaen is het geen gewetensvraag bij welk deel van Duitsland hij zich nu inlijft.

De DDR bouwde een planeconomie op en een staatsgeleide cultuur. Wij kunnen ons nauwelijks voorstellen wat dat inhield. Artiesten waren per discipline in raden en bonden verenigd. Elk nieuw kunstwerk werd besproken, geëvalueerd en goed- of afgekeurd.

De inhoud ervan moest stroken met de algemene ideologische lijn. Zo ging het in Rusland en, in navolging,  in alle Sovjet-vazallanden. Dissidenten werden berispt, kregen beroepsverbod of werden uit het land gezet. Een 'foute' compositie werd niet gedrukt en niet uitgevoerd. De eenheidspartij had altijd het laatste woord. De officiële artistieke doctrine - het sociaal realisme - predikte optimisme en de verheerlijking van de arbeiders- en boerenstaat. Moderne kunst werd als formalistisch, decadent, intellectualistisch en Westers bestempeld. Contacten met kunstbroeders uit het Westen waren, tenzij illegaal, niet mogelijk. De opvoeding van het volk, de schoolmuziek en de amateurskunsten hadden de hoogste prioriteit. Deze taak werd zeer ernstig genomen. Alle componisten en uitvoerders werden hierbij ingeschakeld. Dat heeft tot prachtige resultaten geleid. Kunst ontspoorde niet in loos geëxperimenteer of elitair hermetisme. Maar het aan banden leggen van de artistieke vrijheid, deze vrijheid dwingen bepaalde wegen in te slaan, beknotte natuurlijk de vrije, creatieve ontplooiing en stimuleerde een gematigd modernisme en conservatisme. Er was geen middenweg. Zelfs de allergrootste geesten, grootheden als Brecht, Eisler en Dessau werden gehinderd. Als ze niet bereid waren tot correcties en concessies werd hun werk verboden.

In deze constellatie was Kurt Schwaen actief. Zeer actief, aangezien hij zelfs secretaris was van de Oost-Duitse componistenbond en lid van de Academie.

Als componist schreef hij veel muziek voor amateur-orkesten, grote mandoline- en accordeonensembles. Vanaf 1953 leefde hij als zelfstandig componist. De staat ondersteunde zijn kunstenaars op permanente basis. Zijn opera's voor kinderen waren zeer populair: o.a."Koning Midas" uit 1958 en "Pinnocchio's Avonturen" uit 1970. De laatste haalde in 1989 zijn 900e opvoering.

De grote Duitse schrijver Günter Kunert was één van zijn vaste tekstleveranciers.

In 1973 richt hij samen met muziekpedagoge Ina Iske in Leipzig het AG Kindermusiktheater op. Ina Iske wordt zijn tweede vrouw. Hij runt dat theater tot 1980. Zijn succes als auteur van amateursmuziek en jeugdmuziek overschaduwde de rest van zijn oeuvre. Dat oeuvre is enorm omvangrijk. Schwaen componeerde veel pianomuziek, kamermuziek en vocale muziek. Zijn liedbundels zijn mooie voorbeelden van 'goede' DDR-muziek. De teksten stamden van eersterangsauteurs en hadden steeds een zinvolle, maatschappelijk relevante inhoud. Schwaens artistieke credo luidde: Wat je niet met drie noten kan zeggen, moet misschien niet gezegd worden. Schwaens stijl is eenvoudig en helder. In zijn beste werk leidt dat tot sprankelende aanstekelijkheid.
Verplicht werk was er ook zeker bij. Schwaen componeerde verschillende cantates en massaliederen bij herdenkingen, historische evocaties, vredesmanifestaties, vriendschapsverdragen en dergelijk meer. Het opzet verschilt fundamenteel van bij ons. Wie van ons zou een koorwerk schrijven naar aanleiding van Gagarius eerste maanlanding, waaraan de tekstschrijver een mooie beschouwing koppelt over het voortbestaan van moeder aarde? Wie van ons zou een prachtig lied schrijven over onze fraaie, nieuwe steden, maar eraan herinneren dat onder deze fraaie bodem veel oorlogsbloed heeft gestroomd? Het zijn maar kleine voorbeelden.

* * * * * *

Bij de hereniging van de beide Duitslanden rees de vraag of de Oost-Duitse Academie zichzelf moest opdoeken of halveren en samensmelten met de West-Duitse. Toneelauteur Heiner Müller was toen president. Er werd gestemd voor samensmelting. Schwaen kwam enkele stemmen tekort om over te gaan. Hij kon - net als na WO II - helemaal opnieuw beginnen. Hij kocht zich een computer en begon alvast zijn gigantisch oeuvre digitaal beschikbaar te maken. Berusten en afwachten.

Kurt Schwaen overleed op 9 oktober 2007.

 

meer informatie over Kurt Schwaen:

www.kurtschwaen.de

PROGRAMMA

uit:  "Liebsame Beschäftigung”, 1957/79                                         Günter Kunert

- Das Gedicht vom Mond

- Ich lebe

- Liebsame Beschäftigung

- Es brauchen die Kinder Ruhe

- Seht, sie ward verlassen

- Das Pflaster ist getränkt

- Abends gehe ich

uit:  "An einen Ikarus", 1999                                                              Günter Kunert

- Seelenwanderung

Mady Bonert, zang

Tom Deneckere, piano

 

Burleske voor klarinet en piano, 1988

Natalie Goossens, klarinet

Maarten Van Ingelgem, piano

 

uit:  "Durch das Augenglas der Liebe”, 1998                                     Johann Wolfgang Goethe

- Behandelt die Frauen mit Nachsicht

uit:  "Drei Fontane Lieder", 2006  wereldcreatie Theodor Fontane

- Berliner Republikaner

uit:  "Musikalische Erzählungen", 1974                                              Erwin Strittmatter

- Erster Kuckucksruf

- Heidelerche

uit:  "Kinderlieder", 1954/55                                                                  Bertolt Brecht

- Vom kriegerischen Lehrer

uit:  "Wir kämpfen für das Leben", 1949                                             Paul Eluard, Robert Gilbert

- Für die Zukunft (Gilbert)

Lieve MH Jansen, zang

Jos Braeken, piano

 

uit:  Nachlese, 2002

- nr.4 Sehr Ruhig

Toccata appasionata, 1991

Tom Deneckere, piano

PAUZE

 

uit " Acht Charakterstücke" voor klarinet en gitaar

- Allegretto

- Moderato grazioso

- Ruhig fließend

- Moderato

- Allegretto quasi Moderato

Natalie Goossens, klarinet

Sim Van Thienen, gitaar

 

uit:  "15 Pfennig Lieder", 1954

Heiter - Lyrisch - Derbes, nach Deutschen Volksdichtungen

- Das Mädchen will'nen Freier haben

- Wohl unter einer Linde

- Frau, du sollst nach Hause kommen

- Wie kommt's daß du so traurig bist?

- Hab Holzäpfel gehaspelt

- Halt die Kanne feste

- Der Kuckuck war ein braver Mann

- Willst du mich denn nicht mehr lieben

Annemie Clarysse, zang

Maarten Van Ingelgem, piano

 

Sieben kuriose Walzer voor cello en piano, 1995

Marc Michael De Smet, cello

Jos Braeken, piano

 

uit:  "Die Nacht hindurch", 2002/03                                                            Uwe Berger

- Durch das Finstre

uit:  "Sieben Lieder für Leierkastenmänner", 2006                                Peter Hacks

- Der kranke Laubfrosch

uit:  "Trip,trip, trop", 2006 Peter Hacks

- Die kleine Lokomotive

uit:  “Sieben Lieder für Leierkastenmänner", 2006 Peter Hacks

- Der Monarch

Lieve MH Jansen, zang

Jos Braeken, piano

 

 

 

Mady Bonert is Luxemburgse. Zij studeerde in Ettelbrück (L) en aan het Lemmensinstituut, o.a. bij Ann Willems, Gerda Lombaerts, Eric Van Nevel en Werner Van Mechelen. Zij vormt het duo “Les Trovesses” met de organiste Pascale Van Copenolle. Met pianist Claude Weber nam zij de Cd “Mélodies de compositeurs luxemburgeoises” op. Mady Bonert maakt deel uit van Aquarius.

Naast zangeres is zij ook logopediste en werkt zij als zodanig samen met Roland De Beuckelaer.

 

Jos Braeken studeerde piano bij Bach-kenner Frederik Gevers  (Antwerpen), Jan Vermeulen(Leuven) en Suzette Deuse (Luik). Naast Harmonie en Contrapunt deed hij ook kamermuziek en dit bij Frans Vos, Karl Lenski en Paul Beelaerts. Met deze bagage geeft hij les aan de Muziekakademie van Beringen.

Dank zij de inzichten op vlak van koordirectie, opgedaan bij Kurt Bikkembergs en Erik van Nevel, is hij ook koordirigent en zanger bij onder andere Aquarius. Hij houdt wel van een uitdaging, maar van een dansopleiding is tot nader orde geen sprake.

 

Annemie Clarysse studeerde bij Lydia Lesage, Lieve M.H.Jansen en Nadine Heyndrickx. Van de drie sopranen heeft zij de langste staat van dienst als lid van Aquarius. Als celliste vormde zij tot voor kort het duo “Basso Doble” met Marc Michael De Smet, waarmee ze de Cd “Music of  love and earth” uitbracht, naast verschillende muziektheatrale themaprogramma’s. Met o.a. Lieve M.H.Jansen werkte zij mee aan de kameropera “Dunne bomen”, gemaakt en gerealiseerd door het Goeyvaerts Consort.

Naast zangeres is zij ook bosbouw-ingenieur, werkzaam bij de Vlaamse Overheid.

 

Tom Deneckere is pianist, zanger, dirigent en arrangeur. Hij studeerde bij Jan Michiels en Lucas Vis, assisteerde Patrick Davin, Philippe Bral en Koen Kessels, dirigeerde nieuw werk van Kris Defoort, Koen Dejonghe, Marcel De Jonghe en Maarten en Kristiaan Van Ingelgem. Hij is oprichter en bezieler van het kamerorkest arc-en-ciel, pinanist in het ensemble CamerArte en zong of zingt uit volle borst mee in verschillende ensembles en koren. Tom geeft les in de Academie voor podiumkunsten van Aalst en werkt als pianobegeleider in de academies van Lier en Brasschaat. De muziek bracht Tom op alle continenten, behalve dan bij de pinguïns. Tot januari 2007 leidde Tom nog een tweede leven als assistent wiskunde aan de VUB. Hij houdt er een voorliefde aan over voor wetenschappelijke literatuur en mopjes die alleen andere wiskundigen begrijpen.

Je kan de activiteiten van Tom volgen op www.tomdeneckere.be.

 

Marc Michael De Smet speelt cello, dirigeert, componeert en doceert aan het Conservatorium van Gent. Van jongsaf aan interesseert hij zich voor de muziek van zijn tijd. Voor hem geldt: "There is no avantgarde. There are only people who are a little late." In 1983 stichtte en dirigeerde hij De Nieuwe Muziekgroep, een 20-koppige instrumentaal ensemble voor eigentijdse muziek.

De liefde voor de gezongen muziek deed hij op als knaap in het toen befaamde knapenkoor van het  Gentse Sint-Lievenscollege. In 1995 richtte hij het vocaal ensemble Goeyvaerts Consort op dat, na 12 jaar, als AQUARIUS verder leeft. Liefde voor het woord en sociaal engagement werd hem in het theater bijgebracht.

 

Natalie Goossens behaalde het diploma Meester in Muziek-optie klarinet bij Freddy Arteel aan de Hogeschool Gent. Voordien behaalde ze de diploma’s Meester in Muziek-optie muziektheorie en optie muziekschriftuur aan de Erasmushogeschool Brussel. Ze volgt nu de opleiding compositie bij Luc Van Hove aan de Hogeschool Antwerpen. Daarnaast is Natalie organiste bij de Opstandingskerk te Aalst, koordirigente van het Dameskoor Cantoremus te Heusden (Destelbergen), en zangeres en klarinettiste bij Aquarius, voorheen het Goeyvaerts Consort. In haar vrije tijd beoefent ze de Japanse krijgskunsten aikido en iaido.

 

Lieve M.H.Jansen studeerde bij Lucienne Van Deyck, Mireille Capelle en Margreet Honig. Net als Mady Bonert geeft zij zangles. Daarnaast coacht zij koren in binnen-en buitenland. Met Isabelle Vleminckx vormt zij een duo en zij treedt ook op met gitarist Jean Van der Schueren. Zij is lid van  Aquarius, waarmee zij herhaaldelijk ook als soliste optrad.

Naast zangeres is zij ook actrice. Door haar puberdochter wordt ze graag ‘drama queen’ genoemd. Ook als actrice is ze regelmatig binnen Aquarius aan het werk.

 

Maarten Van Ingelgem werd geboren in 1976, was student piano bij Jan Michiels en compositie bij Wim Henderickx, is groot (> 2m), zanger (Aquarius en VRK), dirigent (De Tweede Adem Gent, kleine broer van Aquarius), componist (40-tal werken), begeleider (academie Ninove), leraar (academie Dilbeek), organisator (Jeugd en Muziek, Koor&Stem, Componistenplatform Aalst) en in tegenstelling tot Jos danser (tot op heden al in één productie).

Uitvoeringen:

Zaterdag 15 december 2007, Jette

Vrijdag 28 december, Zelem-Halen

Zaterdag 29 december, Mechelen

Zaterdag 5 januari 2008, Gent

Zaterdag 5 juli 2008, Berlijn

 

 

 

   
© ALLROUNDER